با وجود داشتن ارتباط وسيع با دريا ، به علت نقصان رودخانه‌هاى قابل كشتيرانى ، نامساعد بودن آب‌وهوا ، و خطرات محلى ، قادر نبود از اين ارتباط استفاده مناسب به عمل آورد . بدين سبب تجارت دريايى ايران با وجود زمينهء بسيار وسيع و فوق‌العاده قابل توجهى كه داشت ، در مقايسه با ديگر نواحى بزرگ واقع در كناره درياى مديترانه « 405 » و يا حتى در مقايسه با بصره كه به‌وسيلهء رودخانه‌هاى خود با بغداد و سامره ارتباط پيدا مىكرد ، و به طور كلى در مقايسه با بين النهرين اهميّت چندانى نيافت . به دنبال بصره ، « 406 » بنادر بزرگى مانند گناوه « 407 » و سيراف و نگيرم « 408 » [ نجيرم - مترجم ] نيز رو به انحطاط نهادند به‌نحوىكه تمام وقت از نظر واردات و صادرات ) غير فعال بودند ؛ و از قرن پنجم هجرى قمرى / يازدهم ميلادى نيز به تدريج به‌كلّى از رونق افتادند . بر خلاف آن هرمز و جزيرهء كيش ( قيس ) واقع در بخش غربى آن در قرون بعدى پيشى گرفتند و به شكوفايى مهمى دست يافتند . مراكز تجارى انتهاى خليج فارس كه توسط دريا از حملات غارتگران در خشكيهاى اطراف كاملا محافظت مىشد ، از نظر طبيعى انبارهاى بزرگى براى كليه رفت‌وآمدها در اين آبها ( و نه فقط براى كرمان ) « 409 » و طبيعتا « پيش بندرهايى »

--> ( 405 ) . انديشه Henri Pirennes درباره تغيير تجارت درياى مديترانه به دنبال پيشروى مسلمانان ( كه در اينجا بدان پرداخته نمىشود ) و نيز نياز روم شرقى كه سياست تجارى در شمال و شمال شرقى را به اجراء درآورد ، مباحثى است كه مؤلف ذيل ، مورد بررسى قرار داده است : Alexandre Eck : La Mediterannee et l'Europe Occidentale'' , in der Revue Historique du Sud - Est Europeen XVIII , ( Bukarest 1941 ) , S . 31 - 48 . در جاده شمال - جنوب نيز اعراب پس از استيلا بر ايران مداخله كردند ، به‌طورىكه پس از شناخت درياى خزر ، ارتباطاتى با خزران برقرار كردند و تجّار خود را تا بلغار در كنار ولگا فرستادند . در آنجا به نرمانها برخوردند كه عازم ولگاى سفلى بودند : همان كتاب ص 36 . ( 406 ) . قبل از بصره ، ابلّه به‌عنوان پيش‌بندر تجارت چين بود : طبرى : تاريخ 1 ، ص 2384 ( در حدود سال 16 ه / 637 م ) . ( 407 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 49 ؛ حدود العالم ، ص 127 . ( 408 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 153 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ص 49 ؛ حدود العالم ، ص 127 . - Kremer , C . G . II 276 ( با مراجع آن ) ؛ Franke II 550 - 553 , III , 428 - 31 ; Franke , Ext . 13 f ( 409 ) . اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 166 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، قبل ما 2 ، ص 311 ؛ حدود العالم ، ص 124 .